Balthasar Gerards

Balthasar Gerards werd waarschijnlijk omstreeks 1557 geboren in Vuillafans in Franche-Comté. Hij kwam uit een streng katholiek milieu en groeide op tijdens de Nederlandse Opstand, waarin de strijd tegen de Spaanse monarchie ook als een conflict over geloof en gehoorzaamheid werd voorgesteld. Het geboortejaar 1557 is een schatting, geen volledig vaststaand gegeven. Zijn motieven zijn vooral bekend uit verklaringen en partijdige bronnen; ze mogen daarom niet zonder meer als een rechtstreeks bevel van Filips II worden weergegeven. In 1584 reisde Gerards naar Delft, waar Willem van Oranje in het Prinsenhof verbleef. Hij gebruikte de naam François Guyon en presenteerde zich volgens de bronnen in een vermomming om toegang te krijgen. Met twee pistolen wachtte hij op 10 juli in het gebouw en schoot hij Willem van Oranje van dichtbij neer. Gerards werd vrijwel onmiddellijk gegrepen. Het ging niet om een gevecht, maar om een doelgerichte politieke moord die de Opstand haar belangrijkste leider ontnam. Na zijn arrestatie werd Gerards verhoord en legde hij een verklaring af. Op 14 juli 1584 werd hij in Delft geëxecuteerd. In 1590 kende Filips II zijn familie een beloning toe, waaronder geld en bezittingen in Franche-Comté. Die beloningsbrief vertegenwoordigt het Spaanse perspectief en is geen neutrale beschrijving. Gerards werd daardoor onderdeel van een strijd om herinnering: in katholiek-Spaanse kring kon hij als dienaar of martelaar gelden, terwijl hij in de Nederlandse herinnering vooral de moordenaar van Willem van Oranje bleef. Zijn record moet beide perspectieven benoemen zonder zijn daad te romantiseren.